Yineleyeceğim: Seçim öncesinde seçim yasası ile oynamak kadar yanlış bir şey yoktur. Ne yazık ki seçime doğru giderken, karma oyun kaldırılmasına çalışılıyor.

Her şeyden önce seçme hakkı, bir anayasal haktır. Karma oy, bu hakkın kullanılmasıyla ilgilidir. Yaklaşık yarım yüzyıldır, tek bir seçim dışında, hep var oldu ve seçmen tarafından özümsenerek içselleştirildi. Karma oyu kaldırmak, seçmenin içselleştirip özümsediği bir hakkın elinden alınması ve özgür iradesinin kısıtlanması anlamına gelir. Bunu etik, demokratik, anayasal anlayışlarla bağdaştırmak mümkün değildir. Ayrıca herhangi bir partiye oy vermek isteyenle, tercihini değişik kullanmak isteyenler için “eşitsiz” bir durum ortaya çıkmaktadır ve bunun anayasanın 8. Maddesine aykırı olduğunu düşünüyorum. Yine ayrıca seçmenin bir partiye değil de kişilere oy vermesi, kendi kafasına göre bir koalisyon oluşturması anlamı taşır. Sistem zaten koalisyonları zorluyor, yasa değişsin ya da değişmesin, bir biçimde seçim bağlaşıklıkları da yapılıyor. Eeee niye seçmen de kendi kafasında bunu yapamasın?

Konunun seçilme hakkı ile de ilgisi vardır. Anayasa’nın “Seçme, Halkoylamasına Katılma ve Seçilme Hakkı” başlıklı 68’inci maddesinin (2)’nci flkrasına göre “Yirmi beş yaşını bitirmiş olan her yurttaş seçilme hakkına sahiptir. Seçilebilmek için en az üç yıldan beri daimî ikametgâhı Kuzey Kıbrıs'ta olmak ve yurt ödevini yerine getirmiş bulunmak koşuldur.”

Anayasa’nın 68’inci maddesinin (3)’üncü fıkrasına gore ise, “seçme ve seçilme ile ilgili diğer nitelikler, bu Anayasa’nın kuralları saklı kalmak koşuluyla, yasa ile düzenlenir.” Yani yukarıdakine ek olarak yalnız ve “Anayasa’nın kuralları saklı kalmak koşuluyla” “nitelik”le ilgili bazı ek kurallar getirilebilir. Nitekim uygulama öyledir.

Bu durumun karma oyla ilgisine gelmek istiyorum: Karma oyun işlevi, yalnız dileyen seçmenin mühür basmadan oy kullanabilmesi değildir. Yukarıda işaret ettiğim seçimlere katılma (aday olma) hakkını bağımsız aday olarak kullanmak da bu kurala tabidir ve anayasa değişmeden yasa ile bunu kaldırmak mümkün değildir. Karma oyun kaldırılması demek, bağımsız adaya oy verememek demektir. Sonuçta karma oy kalkarsa, bağımsız adayların da oy pusulasında yer alabilmesi ama seçmenin onlara oy verememesi gibi traji-komik bir durum ortaya çıkacaktır. Bunun anayasaya aykırılığı çok açık seçiktir ve böyle bir durumda Meclis’in saygınlığına vuracağı darbeyi tahayyül etmek bile zordur.

Karma oyun kalması gerektiğini söylenenlerin ana gerekçesi çok sayıda oyun iptal edilmesidir. Oysa karmaşıklığı yaratan siyasettir, yasa yapıcıdır. Karma oy kullanacak seçmene, her ilçe için ayrı değil de bütünün üzerinde karma oy kullanma hakkı verse sorun çözülür. Tercihler için de aynı yöntem uygulanabilir. Eski Yüksek Seçim Kurulu Başkanı Narin Şefik de öyle önermişti.

2021’de de karma oyun kaldırılması için partiler arası uzlaşma oldu ve bu yöndeki değişiklik yasası Meclis’ten oybirliğiyle çıktı. O dönemde hem Cumhurbaşkanı’na hem Meclis başkanına mektup göndererek uyarılarda bulundum. Uyarılarım da etkili oldu mu ya da ne denli etkili oldu bilemem ama döneminn Cumhurbaşkanı Mustafa Akıncı yasayı yeniden görüşülmek üzere Meclise iade etti. Sonuçta partilerarası uzlaşma uygulanmadı ve “karma oy” seçim sistemindeki yerini korudu.

Peki ama Meclis bu konuda birşey yapamaz mı, karmaoyu kaldıramaz mı? Elbette kaldırabilir ama öyle değil, sistemi tümüyle değiştirmek gerekir. Ki siyaset kurumu buna hazır değildir. Asıl sorun budur.

Sözün kısası, bir deneyim de yaşanmışken, hâlâ daha sistemi koruyarak karma oyun kaldırılmasını istemeyi anlamak mümkün değildir.